Joop

Het is een hele tijd geleden, een jaar of 35. Maar ik zie het nog voor me. Het was voorjaar. Door het raam van het klaslokaal keken we op de binnentuin van de school. Alles begon net weer te ontluiken. De zon scheen, we hadden een prettige les. Ik was nog niet zo lang docent, het zal mijn tweede jaar geweest zijn. Het lesgeven vond ik leuk, het ging me goed af. Mijn contact met de leerlingen was prima.  Een leerling vroeg me iets. Wat dat was weet ik niet meer. Ongetwijfeld had het iets met mijn vak Duits te maken. Ik wist het antwoord niet. Achteraf gezien is dat vreemd, omdat we in de tweede pas met Duits begonnen, ze waren er dus pas een half jaar mee bezig. Maar zo was het. Ik wist het niet. In mijn klas zat ook een blinde jongen, Joop. Hij had in de klas altijd een braille typemachine bij zich. Waar anderen schreven, typte hij. Op het moment dat de leerling de vraag stelde waarop ik het antwoord niet wist, hield ik mijn adem in, meteen. Ik wist niet wat ik moest doen. De klas keek mij verwachtingsvol aan. Alleen Joop begreep het meteen. Hij stopte met typen en ik hoorde hem fluisteren tegen zijn buurman: Ze weet het niet.. Hij had gehoord wat anderen niet gezien en gehoord hadden. Ik herinner me nog dat ik direct dacht: nu moet ik echt zeggen dat ik het niet weet. Hier valt nu niet meer aan te ontsnappen… Een pak van mijn hart was de reactie van de leerlingen toen ik zei: jullie vinden het misschien wel vreemd, maar ik weet het antwoord niet, daarom zal ik het opzoeken en het de volgende les aan jullie vertellen. O riepen de leerlingen, dat is prima hoor, juf.

 Nieuwe dingen

Veel docenten, en zij niet alleen, vinden het lastig om te zeggen dat ze iets niet weten. Er is bij velen een soort mindset dat je als docent alles moet weten. Ook ten opzichte van collega’s. Maar is dat wel zo? Is niet belangrijker dan alles te weten en overal een antwoord op te geven, laten zien dat je zelf kunt leren, dat het gewoon is iets niet te weten? Bovendien herinner ik me nog heel goed uit mijn eigen schooltijd dat wij leerlingen meteen zagen dat een leraar iets niet wist. Waar Joop het aan mijn stem hoorde, zagen wij het aan de lichaamstaal van de betreffende docenten. Men draaide zich weg, dook onder de tafel, hield de hand voor de mond, begon te kuchen en wat dies meer zij. 

Een van zomergasten deze zomer was Annejet van der Zijl. Zij had een mooi fragment en er volgde een gesprek over niet- weten. Zij zei het heel simpel: Dat weet ik niet en dat is soms heel prettig.

In gemeenschappen zoals scholen, maar ook in bedrijven, hebben teams en andere vormen van samenwerking veel last van het feit dat mensen niet durven zeggen dat ze iets niet weten. Een voorbeeld. Veel communicatie gebeurt dezer dagen door middel van allerlei instrumenten zoals skype, dropbox. Er zijn elke dag bijeenkomsten waarbij mensen zeggen: o ik ben er niet aan toe gekomen om dat te lezen, er gebeurde plotseling iets waardoor ik geen tijd had. De waarheid is dat ze niet weten hoe in dropbox te komen. Of er zijn mensen die zeggen dat ze niets moeten hebben van de veranderingen in het onderwijs omdat ze de bestaande manier van werken veel beter vinden. Intussen is de werkelijke reden dat ze niet weten hoe ze nieuwe vormen van onderwijs vorm moeten geven, maar dat niet durven zeggen.

Help me

Ik denk dat er veel meer ontspanning zou komen wanneer mensen op scholen en op andere plaatsen zonder schroom zouden durven en mogen zeggen dat ze iets niet weten en daar de zin achter zouden durven zeggen: kun je me helpen het te leren?
Veel van de stagnatie in onderwijsvernieuwing heeft naar mijn idee te maken met dingen als het bovenstaande.

Het gevaar van uitspraken als deze is dat je mensen te kort doet die dat allemaal wèl doen, en die zijn er ook in toenemende mate, maar er zijn nog teveel mensen die zich voor elkaar verschuilen en dat is jammer.

Daarom ben ik blij met alle initiatieven om leerlingen en leraren te leren over niet-weten, openheid en hulp durven vragen.